Zwaantje

© Henk Kuipers; Digitale bewerking 26-03-2018 Mark van Loon/Stichting Noviomagus.nl

Kokke's Zwaantje

aan de Berg en Dalseweg (1750-1945)

door Henk Kuipers



Kokke's Zwaantje en de bijbehorende speeltuin was een van de vele uitspanningen gelegen aan de uitvalwegen rondom Nijmegen waar men tot 1933 een goed glas kon heffen. De naamsafleiding van 't Zwaantje wordt in verband gebracht met de lange hals van een zwaan als dorstlessend symbool.


't Zwaantje in de veertiger jaren, een schilderachtig boerderij... (tekening Kees Kokke)

Gebouwd door Antoon Kokke ergens tussen 1739 en 1759 was deze markante T-boerderij met haar 2 statige lindes voor het huis een rustpunt voor menige reiziger. Begonnen als boerenbedrijf maar al snel een café. Het verhaal van de Utrechtse hoogleraar Kist, rond 1830 op wandeling in de Nijmeegse contreien, illustreert dit met een beroemde ode aan de zoon van Antoon Kokke, Jan:

"Kokke, Antoons zoon, die in het huis De Zwaan,
zijn versen, honderdtal, uit 't hoofd kan reciteren...
Een wandelaar, die zijn weg neemt door het Schependom
langs dit bekoorlijk oord en deze stille woning.
Hij wordt er goed onthaald,
hij vindt er schuimend bier
en versen voor een koning."

Na de dood van Jan Kokke heeft zijn zoon Cornelis een verdieping erop gezet en een speeltuin aan de overkant van de Berg en Dalseweg ingericht. Deze was afgezet met een haag. Kleine prieeltjes, speeltuig voor kleine en grote kinderen: schuitjes, hoge en lage schommels, een draaimolen met stoeltjes en een zweefmolen waar je aan een touw kon hangen, een draaischijf, enz. Zomers was het er druk. De mensen gingen dan in de bossen wandelen, vervolgens langs café De Zwaan en later met de tram naar huis. De speeltuin en het cafébedrijf (waar overigens geen sterke drank werd verkocht) zijn rond 1933 verdwenen door de nieuwbouw langs de Berg en Dalseweg.


Speeltuin aan de overzijde rond 1930


'Met de tram naar huis....'


Achter de boerderij lag een zandafgraving, een grote zandkuil waar met paard en wagen metselzand kon worden gehaald. Een zandkuil die het noodlot inluidde van Zwaantjes ondergang.

Lokatie zandkuil september 1944

Zwanenzang...

Vanaf eind 1944 tot mei 1945 wordt een munitieopslag gevestigd in de zandkuil achter de boerderij. Als op 22 februari 1945 bij een eerste ontploffing een plafond omlaag komt in de boerderij, eist de eigenaar Gerard Kokke bewaking. Die bewaking is er echter mogelijk schuld aan dat, door het uit verveling schieten op doelen bij de zandkuil, op 19 mei 1945 de hele zaak de lucht in vliegt met alle gevolgen vandien. Het verhaal gaat dat tot op 10 km afstand nog iemand zou zijn omgekomen door een weggeslingerde granaat. In de hele buurt waren geen ruiten meer heel, aan de Berg en Dalseweg was veel schade aan huizen en een grote zwarte rookkolom stijgt op.


1945 Boerderij 't Zwaantje na de ontploffing

Naast de boerderij lag een schuur genaamde De Hut waar o.a. de gebroeders van Teeseling hun mandoline- en schilderlessen gaven. In de oorlogsstijd zaten hier tot 8 onderduikers. Vanwege de stenen kelders werden de boerderij en schuur als schuilkelder gebruikt.


De Hut in de 30er jaren


De Hut na de ontploffing

Het einde...

In 1948 zijn de restanten van de oude boerderij en de voorste schuur (De Hut) afgebroken. De fundamenten en kelders zijn zeer waarschijnlijk nu nog aanwezig in de ondergrond. De achter­liggende schuur (Kolenschuur van Thiecke) met grote stevige muren en gewelven is nog tot 1953 gehandhaafd. Bij een grote oefening van de Burgerbescherming Bevolking (BB) zijn de restanten in brand gestoken en vervolgens afgebroken. Alleen de 2 aanwezige lindebomen die voor de boerderij stonden, herinneren dan nog aan de boerderij.


Situatie rond 1953, vlak voordat 't Zwaantje definitief geschiedenis wordt

Nadat zijn boerderij 't Zwaantje onbewoonbaar is geworden, gaat Gerard Kokke aan de overzijde wonen. In 1952 verkoopt hij de grond zodat er een school gebouwd kan worden. Als blijkt dat in het bouwplan de lindebomen gaan verdwijnen, weigert Kokke. De school is daarom 6 meter naar achteren verplaatst en 1 van de 2 lindebomen is daarbij gehandhaafd. Na de beroemde (kastanje)boom van Lücker verdient de boom van Kokke -inmiddels al bijna 300 jaar oud- absoluut een beschermingswaardig plekje in de geschiedenis van het Nijmeegse Schependom.

terug naar Gastredactie-overzicht

Reactiepagina
Reactie 0:

Henk Kuipers, 27-03-2018: Kokke's Zwaantje
Reactie 1:

Wim Ahsmann, 30-03-2018: Dag,
Ik was heel verrast door de bijdrage van Henk Kuipers over Kokke/Het Zwaantje in Nijmegen. Ik heb namelijk vanaf mijn geboorte in 1935 tot 1951 gewoond op Berg en Dalseweg 306, recht tegenover het woonhuis van de familie Kokke. En ik heb met Boet Kokke, de jongste zoon van genoemde Gerard Kokke, nog telefonisch contact gehad tot kort voor zijn overlijden in 2009. Helaas was hij toen al erg ziek en ik heb geen gelegenheid meer gehad om hem persoonlijk in Huissen te bezoeken.
Boetje Kokke heette eigenlijk ook Gerard maar zijn oudere zussen hadden dit koosnaampje voor hem bedacht, geÔnspireerd door een leesboekje uit IndiŽ dat bij ons thuis op zolder lag. Boet heeft als journalist jarenlang bij De Gelderlander gewerkt. Hij was een of twee jaar ouder dan ik.
Ik ben erg benieuwd waar Henk Kuipers zijn kennis vandaan heeft. Hoe komt hij aan die luchtfoto's? Hij moet toch in de buurt hebben gewoond maar ik ken hem niet. Misschien van de groentewinkel aan de Tooropstraat? Kunt u mij met hem in contact brengen?
Ik heb uit mijn eigen herinnering nogal wat aanvullingen aan dit interessante verhaal. Helaas ben ik de laatste van de familie Ahsmann die in dit adres woonde. Ik kan mijn kennis dus niet toetsen aan het geheugen van wijlen mijn drie oudere broers en zeven zussen. Maar mijn eigen bijna 83 jaar oude geheugen is, hoewel selectief, toch vrij goed, naar mijn omgeving mij verzekert.

Aanvullingen:
- Inderdaad is de uitspanning Het Zwaantje opgedoekt in 1933, misschien reeds een jaar eerder want ons huis werd door onze familie betrokken in 1933, na terugkeer uit IndiŽ. Het ruimen van de uitspanning en de bouw van het woningenblok zal wel een jaar hebben geduurd.
- Achter het huis, de boerderij, met deel, liep een pad richting Kopse hof. Links de "bleek" en de beerput; rechts een schuur, in gebruik door de kolenhandel Tiecke, en later... daar kom ik nog op. En een boomgaard. En dan kwam de zandafgraving.
- De zandkuil die achter het huis lag was nogal diep, ik denk (kinderlijke schatting!) een meter of acht. Wij als kinderen mochten er niet komen wegens gevaar van het niet erg vastliggende zand. Niettemin heeft mijn vader in de oorlogstijd zijn koper er begraven. Het heeft hem later veel moeite gekost om het zaakje weer op te graven: waar o waar lag het toch? Het veelal Indische koper was in de jaren nogal aangetast, de familie heeft er driftig op staan poetsen.
- Reeds tijdens de oorlogstijd stond er Duits luchtdoelgeschut op de Kopse hof. De 88mm Flak. In die tijd is er ook munitie gedeponeerd in de zandkuil. Was dat de voorraad? Lijkt me erg onhandig want hoe kregen ze de benodigde hoeveelheden munitie naar boven, naar de Kopse hof, waar het geschut stond? Ik heb nooit transporten gezien, misschien was er een kabelbaantje of lift? Weet ik niet. Of was het afgekeurde munitie?
- Op 17 september 1944 landden de parachutisten van de Amerikaanse 82e Airborne divisie in Groesbeek. In de daaropvolgende nacht werd er brand gesticht in de munitieopslag, waarschijnlijk door de geschutsbemanningen die hem waren gesmeerd. Wij werden gewekt door de explosies. Het hield vroeg in de ochtend op. Ik herinner me dat ik in pyjama met jas erover op straat heb gelopen, we vonden veel ijzeren scherven op de grond. Sommigen waren nog heet. Ik heb er nog een paar.
- Een luchtdoelgranaat, zonder ontstekingsbuis en dus niet ontploft was door ons dakraam geslagen en lag achter op zolder. Mijn tien jaar oudere broer pakte hem op en rende er mee naar de zandkuil, e.e.a. voor de verblufte ogen van mijn vader. (Ik heb later mijn dienstplicht vervuld bij de Munitietroepen en weet dus ten naaste bij hoe zoiets eruit ziet.) Verder waren er vele ramen gesneuveld. We hebben van toen af aan maandenlang in de kelder gebivakkeerd.
- Kort daarna, het zal een uur of acht zijn geweest, kwam een viermans verkenningspatrouille van de Amerikanen vanaf het Hengstdal de B&D.weg gelopen, toegejuicht door ons allen. Ze liepen geruisloos op rubberen zolen, i.t.t. de Duitsers die op ijzeren beslag liepen (kratsch kratsch). Na een tijdje kwam de hoofdmacht, in ganzenpas, aan beide zijden van de straat. Een paar honderd man?
- Toen werd Nijmegen in enkele dagen bevrijd. En toen kwam de lange winter van '44-'45. De tijd van mijn leven. Veel buitenspelen in een kinderrijke wijk; Amerikanen, Engelsen, Canadezen over straat en in huis. Engelse les van vader. Spelen met oorlogstuig, dat mijn oudere broer uit de zandkuil haalde. Kruitstaafjes, geweerpatronen, munitiekisten, er was nog veel overgebleven.
- Incidenteel school in een particuliere woning (Brekelmans, tegenover de Stephanuskerk), een cafe aan de Broerdijk, het parochiehuis achter de kerk.
- En nog even over die schuur van Tiecke: die is later in gebruik genomen door de huishoudster van Prof. Kosch (Hoogleraar Duits, begin vijftiger jaren vertrokken uit Nederland), beiden van Oostenrijkse herkomst. Zij was een fervent dierenliefhebber, had konijn, kippen een zwart geitje, een witte bok ("der Toni") en een paar kreupele paarden: "die Liesel und die Gretel". Ze rookte en liet ook Toni meegenieten: "der Toni een Zigaretchen?" Hap hap.
- De explosies in de zandkuil in het voorjaar 1945 zijn al door Henk Kuipers verteld. Ja, vooral de zonnige Pinksterzaterdag 19 mei 1945 was dramatisch; toen is ook het huis van de familie Kokke in vlammen opgegaan. Van ons huis, recht ertegenover zijn alle ruiten gesneuveld en alle gipsen plafond eruit gegaan. In de daaropvolgende maanden zijn alle munitieresten in de zandkuil door deskundigen tot ontploffing gebracht. Telkens een lading in een kuil, de hand-sirene loeide, boem, tien minuten wachten en weer naar buiten.

Welaan, dit zijn mijn herinneringen. Er zijn natuurlijk veel meer visuele herinneringen maar die krijg ik niet op papier.
Beste redactie, dit verhaal is natuurlijk wel erg gedetailleerd; doe ermee wat je goeddunkt.
Beste groet, Wim Ahsmann

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: